Tam, gdzie Nowosielski spotkał Krzyżaków

Zacznijmy jednak od początku. Górowo Iławeckie to pruska Natangia, którą w XIII wieku podbili Krzyżacy. To gdzieś tam urodził się najbardziej znany pruski wódz czyli Herkus Monte.
Po podboju Natangii Krzyżacy zabrali go rodzicom i wywieźli do Magdeburga. Tam stał się Niemcem, ale kiedy wrócił w rodzinne strony odezwała się w nim krew wolnego Prusa.

I stanął na czele antykrzyżackiego powstania, po tym, kiedy Wolrad, krzyżacki wójt Natangii, zaprosił do siebie wielu znakomitych Prusów. Wydał ucztę, a „kiedy ci upili się… wyszedł, zamknął drzwi i wspomnianą szlachtę oraz zamek spalił na popiół”.

Powstanie ostatecznie upadło. Ale dzięki Mickiewiczowi Herkus Monte przetrwał w zbiorowej pamięci, choć jako Konrad Wallenrod.

Ostatnie pruskie powstanie wybuchło też w Natangii w 1295 roku. A kilkadziesiąt tal później Krzyżacy w osobie komtura Bałgi Heinricha de Muro zgodzili się na założenie Landsbergu, którego mieszkańcy potem prowadzili spokojny żywot, przerywany tylko pożarami i epidemiami i niecodziennymi, jak na dzisiejsze czasy, zakazami.

— W wolnym czasie chłopi nie powinni przebywać w szynkach więcej niż godzinę...Chłop nie mógł też zatrzymywać się w gospodach dłużej niż do wieczornego nabożeństwa, zaś po zachodzie słońca wszyscy przebywający w mieście chłopi musieli opuścić jego mury. Znacznie łagodniej prawo traktowało mieszczan, którzy mogli przebywać poza domami do północy — pisze Mirosław Mycio w książce "Monografia miasta Górowo Iławeckie".

A skoro było już miasto, to musiał być i kościół, który zbudowano w drugiej połowie XIV wieku i który dotrwał do naszych czasów, ale trzeba było Akcji Wisła, by połączył się w niej krzyżacki gotyk, pruski barok i ukraińskie ikony.

Ale zanim przeprowadzono tę zbrodnicza akcję, Landsberg zamienił się w Górowo Iławeckie. Dlaczego Iławeckie? Dlatego, że w 1945 roku nie było jeszcze do końca jasne jak będzie tutaj przebiegać granica polsko-rosyjska.

A dzisiejszy Bagrationowsk nazywał się Iław(k)a Pruska i należał krótko do Polski. I był krótko stolicą powiatu iławeckiego, w którego skład weszło też Górowo (Iławeckie dlatego właśnie). Ostateczni jednak Iławę Pruska Rosjanie sobie zabrali a Górowo stało się siedziba powiatu.

W 1947 roku w ramach zbrodniczej Akcji "Wisła" na teren ówczesnego województwa olsztyńskiego przesiedlono ponad 50 tysięcy Ukraińców, w tym 4878 osób do ówczesnego powiatu górowskiego, co stanowiło wtedy 42,5% wszystkich jego mieszkańców. Celem Akcji Wisła była asymilacja Ukraińców. Zabroniono nawet używania nazwy "Ukrainiec". Zlikwidowano też Cerkiew greckokatolicką. Antyukraińską politykę nieco złagodzono w latach 50tych, szczególnie po 1956 roku. Powstało wtedy Ukraińskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne. Ukraińcy powszechnie domagali się też odnowienia działalności Cerkwi greckokatolickiej.

— O ile władze nie wejdą w położenie ludności i nie zrozumieją potrzeb ludności powiatu, to ludność ukraińska w dalszym ciągu będzie czuć się jak na zesłaniu. Dlatego też należy, czego domaga się ludność, otwarcia cerkwi greckokatolickiej i traktowania jej na równi z inną narodowością — apelował Teofil Szczerba w czasie zebrania zarządu wojewódzkiego Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego w Olsztynie, które odbyło się w listopadzie 1956 roku.

Teofil Szczerba (1929-1996), który spoczywa na cmentarzu w podolsztyńskim Barczewku to człowiek wielce zasłużony dla ukraińskiej społeczności w Polsce. To między dzięki jego staraniom w 1968 roku w liceum w Górowie Iławeckim utworzono pierwszą "ukraińską" klasę i który przez lata uczył ukraińskiego. To on założył górowoiławecki chór "Dumka", który przekształcił się z czasem w Zespół Pieśni i Tańca „Dumka”, jedną z wizytówek ukraińskiego ogólniaka w tym miasteczku.

W 1990 roku powstało tam ukraińskie liceum, którego pierwszym dyrektorem został śp. Miron Sycz, człowiek o wielkich zasługach dla warmińsko-mazurskiego i polsko-ukraińskiego pojednania. Teraz szkoła nosi jego imię i znajduje się tam izba pamięci.

W 1956 roku władza nie zgodziła się na odnowienie struktur Cerkwi greckokatolickiej, ale tolerowała greckokatolickie nabożeństwa. W Górowie pierwsza mszę greckokatolicką odprawił 7 kwietnia 1957 r. w kościele rzymskokatolickim ks. Jan Bułat. Przez następne 25 lat to tam odprawiano greckokatolickie nabożeństwa. Wspólne użytkowanie świątyni wywoływało różne spory i napięcia pomiędzy rzymskimi katolikami i grekokatolikami.

Tymczasem w centrum miasteczka stał protestancki kościół, który budowano w XIV wieku przez 30 lat.

Po wojnie w Górowie i okolicy pozostało prawie 400 niemieckich ewangelików, 20 lat później już tylko niecała setka. Ostatnią ewangelicką mszę odprawiono tam w 1961 roku. Potem stał pusty i niszczał.

Próbował go ratować konserwator zabytków Lucjan Czubiel, który chciał by przenieśli się tam katolicy odprawiający w drugim, mniejszym i neogotyckim kościele, a ten oddali prawosławnym.

— Nawiązałem kontakt z proboszczem, z Kurią, żeby ewentualnie wyrazili zgodę na przeniesienie parafii do tego właśnie kościoła, najcenniejszego w Górowie i jednego z najcenniejszych w regionie...absolutnie proboszcz nie zgodził się. Kuria też mnie nie poparła — wspominał po latach w książce Izabeli Lewandowskiej "Trudne dziedzictwo ziemi. Warmia i Mazury w latach 1945-1990". Wspomniał tam też, że złodzieje "upiłowali głowy z dużych rzeźb (prawie naturalnej wielkości) i chcieli wywieźć do NRD", ale udaremnili to celnicy i głowy trafiły do muzeum.

Kościołem, jeszcze w w latach 60. zainteresowali się grekokatolicy.W 1977 roku przejęło go państwo. i Ukrraińcy zaczęli starać się o jego kupno. Udało się to w 1981 roku, na kilka dni przed wprowadzeniem stanu wojennego.

Świątynia była już wtedy mocno zdewastowana.

"W latach PRLu opuszczona świątynia ulegała dalszej
dewastacji: rozmontowano drewniane empory, rozkradano zabytkowe wyposażenie, tłuczono cenne witraże, barokowe ołtarze i rzeźby rąbano na opał" — pisze Krystyna Czerni w książce "Nowosielski - sztuka sakralna. Podlasie, Warmi i mazury, Lublin. Remont zaczęto od odgruzowania świątyni.

Główny projekt adaptacji budowli opracował architekt i konserwator zabytków Bohdan Boberski, który zaproponował by ikonostas i polichromie wykonał znakomity malarz i twórca ikon Jerzy Nowosielski.

Jerzy Nowosielski (1923–2011) to jeden z najważniejszych polskich malarzy XX wieku. Artysta, który całe życie szukał języka dla duchowości – uniwersalnego, zrozumiałego, poruszającego. Wychowany w rodzinie o mieszanych tradycjach religijnych (katolicko-prawosławnej), przez wiele lat zgłębiał teologię, filozofię i mistykę Wschodu. Choć nie został zakonnikiem, jego życie i twórczość naznaczone były duchową ascezą i poszukiwaniem prawdy.

Nowosielski traktował malarstwo jak modlitwę. Każdy obraz – nawet akt kobiecy – był dla niego aktem teologicznym, próbą uchwycenia tajemnicy wcielenia, obecności Boga w materii.

– Postawa malarza uprawiającego prawdziwą sztukę dla siebie i malującego obrazy sakralne niejako na marginesie swoich właściwych zainteresowań twórczych jest dla nie nie do przyjęcia. Po prostu nie malowałbym wtedy ikon – podkreślał artysta.

Nowosielski na nowo zdefiniował ikonę. Przeniósł ją z przestrzeni świątyń do galerii, nadając jej nowoczesny kontekst. Tworzył malowidła sakralne, monumentalne polichromie w cerkwiach i kościołach, ale też akty, portrety, abstrakcje – wszystko w charakterystycznym stylu: geometrycznym, oszczędnym, głęboko symbolicznym.

– Stworzył własną ikonografię ludzkiej samotności. Jego postacie są nie tylko ciałem – są duszą w kryzysie – wyjaśniał jego malarstwo Piotr Krasny.

— Jest uznawany za jedną z najwybitniejszych postaci polskiej kultury współczesnej...Jego sztuka do dziś jest uznawana za zjawisko unikatowe, łączące w sobie strefę sacrum i profanum — stwierdził Sejm w uchwale ustanawiającej Jerzego Nowosielskiego patronem 2023 roku.

Jego obrazów, jego ikon nie ogląda się, ale przeżywa. I tak jest w górowskiej cerkwi. Bo one nie są namalowane, ale napisane. Czemu tak? napisał? Bo ikony się właśnie pisze. Bo powstają po to, aby opisać obrazami istotę naszej chrześcijańskiej wiary.

Kiedy wejdziecie do cerkwi to najpierw zobaczycie ikonostas. I choć nawiązuje do tradycyjnych ikonostasów, jest w swojej formie bardzo nowoczesny. I na początku niektórzy starsi górowscy parafianie sarkali nieco, bo nie przypominał im ikonostasów z cerkwi w ich rodzinnych miejscowościach, skąd ich wysiedlono.

Jego centralną część ikonostasu stanowią Carskie wrota, z przedstawieniami czterech ewangelistów. Otwiera się je tylko w czasie nabożeństwa, a przechodzić przez nie może tylko kapłan. Po lewej od nich mamy ikonę Matki Bożej z Dzieciątkiem Jezus na ręku i św. Mikołaja Cudotwórcy i. Po prawej Chrystusa Pantokratora oraz ikonę świątynną czyli Podwyższenie Krzyża. Ikony te otaczają wizerunki ojców Kościoła, proroków, królów oraz apostołów.

Nad nimi na 6 ikonach Nowosielski przedstawił sceny z życia Chrystusa a w trzecim rzędzie wizerunki archaniołów. Między nimi Nowosielski umieścił ukrzyżowanego Chrystusa oraz ikonę Ostatniej Wieczerzy.

Kiedy obejrzycie się zobaczycie nad chórami Matkę Boską. – Ogromna, mierząca ponad 4 metry postać Matki Bożej Orantki koresponduje z wizerunkiem Mandylionu, tworząc oś wizualną, biegnącą środkiem nawy świątyni. Czerwonobrunatny płaszcz i niebiesko-garnatowa szata Marii kontrastują z jasnoczerwonym nimbem odpowiadającym czerwieni nimbu Chrystusa z prezbiterium – pisze Krystyna Czerni w książce "Nowosielski - sztuka sakralna. Podlasie, Warmia i Mazury, Lublin".

Ale żeby docenić niezwykłość tej świątyni trzeba jeszcze zadrzeć głowę do góry. Na suficie zachowało się bowiem cudownej urody barokowe malowidło z 1660 roku. To jedno z najpiękniejszych tego typu zdobień na Warmii i Mazurach. Przedstawia sceny biblijne i wydarzenia z życia Jezusa.
W połączeniu z ikonostasem i podokiennymi ikonami Jerzego Nowosielskiego wywołuje to niesamowite wrażenie.

A jeśli spojrzycie w górę… zobaczycie herby rodowe na suficie a przede wszystkim barokowe malowidło sufitowe z początków XVIII wieku. Ufundowali je Fryderyk Wilhelm von Schwerin i jego małżonka Charlotta Luiza baronówna von Heiden więc nie dziwota, że umieszczono tam ich herby.

To największy w warmińsko-mazurskim malowany strop. Są na nim sceny biblijne i wydarzenia z życia Jezusa. Wszystko opakowane w bujną roślinność.

To połączenie gotyku, baroku i Nowosielskiego wywołuje niesamowite wrażenie. Jak się odszołomicie, to wychodząc z cerkwi warto na chwilę przystanąć przy wiekowej plebanii. W lutym 1807 roku zatrzymał tam sam Napoleon.

Ale Francuzi nie zapisali się najlepiej w historii Landsberga.

— Kościół stał się wiezieniem dla 400 ujętych Rosjan, którzy masowo umierali wskutek braku żywności i zimna. W kościele rozpalono ogniska. Materiałem do palenia były ławki, fragmenty ambony, konfesjonały — wspominał tamte lata ówczesny pastor, u którego na plebanii zatrzymał się Napoleon.

Podobnie było zresztą w olsztyńskiej konkatedrze, ale o tym przeczytacie już w tym tekście: Weekendowa ciekawostka: rogaty Mojżesz

Igor Hrywna